تغذیه و سلامت مادر در دوران بارداری
تغذیه و سلامت مادر در دوران بارداری

ارتقاء سلامت مادران

ارتقاء سلامت مادران یکی از ارکان اساسی مراقبت های بهداشتی درمانی است و از ایـن روی سـلامت مادران به عنوان یکی از گروه های آسیب پذیر در سال های اولیه استقرار نظام بهداشت و درمان در کشور مورد توجه خاص سیاستگذاران برنامه سلامتی قرار گرفت. در آن سال‌ها افـزایش دسترسـی بـه مراقبـت هـای دوران بارداری، زایمان و پس از زایمان به عنوان اولویت مد نظر بود که با توسعه شبکه بهداشت و درمـان کشـور، ایـن امر میسر گردید. به گونه ای که در حال حاضر بیش از 80 درصد مادران در دوران بارداری تحت مراقبت بـوده و حدود 85 درصد زایمان‌ها در مراکز زایمانی انجاممی‌شود. با بهبود شاخص دسترسی کمی به خدمات، توجه به ارتقاء کیفی خـدمات از طریـق تعیـین رویکـردی مناسـب بـه منظـور شناسـایی زودرس مـادران در معـرض خطـر و ارجـاع بـه موقـع آنـان ضـرورت داشـت. از ایـن روی استانداردسازی خدمات مراقبتی مادران در سطوح خارج بیمارستانی توسط اداره سـلامت مـادران دفتـر سـلامت خانواده و جمعیت تهیه و تدوین و اجرای آزمایشی آن از سال 1382 در کشور آغـاز گردیـد و در نظـر اسـت در سال 1385 به سراسر کشور تعمیم یابد.

تغذیه صحیح

تغذیه صحیح از ارکان اصلى زندگى ســالم به شــمار مــىرود و در برخى از دورانهاى زندگى از اهمیت بیشــترى برخوردار اســت. یکی از حســاسترین و مهمترین دورانهای زندگی یک مادر، دوران بارداری و شیردهى است. با توجه به وضعیت فیزیولوژیک، سن باردارى یا شیردهى، میزان فعالیت و خصوصیات ویژه فردى، برخورداری از یک تغذیهمناســب برای مادر باردار و شــیرده امرى ً کاملا ضرورى است. نقش تغذیهمناسب در پیشگیرى از عوارض و بیماریهای مختلف در این دوران و ارتقاى سلامتى مادران باردار و شیرده نیز بخوبى روشن شده است. بر اساس نتایج مطالعات مختلف، وزن مناسب قبل از باردارى و افزایش مناسب وزن در طول باردارى با استفاده از تغذیه مناسب و کافى دو راهکار موثر براى پیشگیرى از تولد نوزاد کموزن مىباشد. از سوى دیگر باورها و اعتقادات فرهنگى جامعه از عوامل تاثیرگذار بر دریافت مواد غذایى توســط مادران باردار اســت که باید در طراحى و اجراى مداخلات در جامعه مد نظر قرار گیرد. شناســایى زودهنگام مادران در معرض ســوء تغذیه اقدامى موثر در پیشــگیرى و کنترل عوارض ناشى از آن است. طراحى روشهاى ارزیابى و مداخلات پیشگیرى در مادران باردار کشور با استفاده از ابزارهاى علمی معتبر و ساده،
راهکارهاىعملیاتى رادر تشخیصبهموقع سوء تغذیهو ارجاع سریع آنها به سطوح بالاتر خدماتممکن ساختهاست. با توجه به کمبود منابع علمی وکاربردی به زبان فارســى در زمینه تغذیه مادران باردار و شــیرده، دفتر بهبود تغذیه جامعــه اقــدام به تدوین «راهنمای جامع مراقبتهای تغذیه ای مادران باردار و شــیرده» نموده اســت. این راهنما براســاس آخرین توصیههای علمی با هدف آشــنا نمودن پزشــکان خانواده، تیم ســلامت و کارکنان بهداشــتى با مراقبتهای تغذیهای مناسب در دوران باردار ی و شیردهی تهیه شده است. پیشنهادات و نظرات شما همکار گرامی ما را در جهت ارتقاء کیفیت این مجموعه آموزشی یاری میرساند. امید اســت با بکارگیری این راهنما در جهت ســلامت مادران باردار و نوزادان این مرز و بوم گامی دیگر در راستاى ارتقاء سطح سلامت جامعه برداریم.

مراحل رشد جنین

بــاردارى، یکــى از مهمترین تجربههاى زندگى یک زن اســت. به طورطبیعى این دوران حدود 14 روز بعد از بارور شــدنتخمک رســیده توســط یک اسپرم آغاز مىشود. ً تقریبا دوهفتهبعدتخمک بارور شده که در این زمان تودهاى سلولى با نام بلاستوسیست است به داخل جداره رحم نفوذ کرده و با تشکیل جفت اولیه به تکثیر ادامه مىدهد. از هفتهى سوم و چهارم تمایز ســلولها آغاز و لوله عصبى تشــکیل مىگردد. در هفتههاى پنجم و ششــم جوانههاى چشم و گوش ظاهرشده و به دنبال آن دســتگاه تناســلى، کلیهها، کام و دندانها تشکیل مىشــوند. این مرحله که دوره رویانى نامیده مىشود و تا هفته و دهم باردارى ادامه مىیابد توأم با رشــد ســریع و ایجاد جوانههاى اعضاى اصلى بدن اســت و بههمین دلیل تراتوژنها(1( کمبودهاى شدید تغذیهاى مىتواند خطر جدى براى رویان ایجاد کند

تقریبا در تمام مراحل، جفت مسئول تبادلات بین مادر و جنین و انتقال اکسیژن و دى اکسید کربن، مواد غذایى و مواد زائد اســت. به عبارتى جفت و فضاى بین پرزى نقش ریه، دســتگاه گوارش و کلیه را براى جنین ایفا مىکند. ارتباط مســتقیمى بین خون جنین و خون مادر وجود ندارد و این کار از طریق سلولهایى به نام سن سیتوتروفوبلاستها انجام مىگیرد. جفت
در طول حاملگى به صورت فعال و یا غیرفعال به تعداد زیادى از مواد اجازه عبور داده و مقدار و میزان انتقال آنها را تنظیم مىکند. تعداد و اندازه سلولهاى جفت نقش مهمى را در تغذیه جنین ایفا مىکند. مایع آمنیون بالشــتکى را براى جنین فراهم مىکند که در ایمنى جنین، رشــد عضلانى و اســکلتى و بلوغ ریهها، کلیهها و دستگاه گوارش نقش دارد اما تأثیر تغذیهاى کمى دارد. در زمان ترم حجم مایع آمنیوتیک بین 800 تا 1000 سىسى است. رژیم غذایى مادر منشأ مواد مورد نیاز جنین است. غذاى مصرفى توسط مادر ابتدا به شکل ذخیرهاى در کبد، عضلات و بافت چربى مادر ذخیرهشده و به طور مداوم و منظم نیازهاى انرژى مربوط به ترمیم بافتى و رشد بافتهاى جدید و نیازهاى مادر را در دسترس قرار مىدهد. گلوکز مهمترین ماده تغذیهاى مورد نیاز براى رشد است. ریزمغذىهایى نظیر ید، کلسیم، فسفر، آهن، روى، ویتامین C و مس که براى رشد و تکامل جنین از اهمیت حیاتى برخوردارند از طریق رژیم غذایى مادر به جنین انتقال مىیابد. کمبود این ریزمغذىها مىتواند عوارضى نظیر ســقطجنین، ناهنجارىهاى مادرزادى، کمهوشى، کوتولگى و هیپوگونادیسم، اختلال رشد جنین و جفت را براى جنین ایجاد نماید و یا مشکلاتى نظیر پوکى استخوان، دردهاى عضلانى و استخوانى و کمخونى را براى مادر موجب شود. مراقبتهــاى دوران بــاردارى به منظور اطمینان از تأمین نیازهاى غذایى جنین و مادر و باهدف حفظ ســلامت هر دو انجاممىشود. یک شیوهى قابل اتکا و در دسترس براى کسب این اطمینان، اندازهگیرى وزن و تعیین الگوى وزنگیرى مادر در طى مراقبتهاى دوران باردارى است.

مراقبتهاى تغذیهاى در دوران پیش از باردارى

تغذیــه در دوران قبــل از بــاردارى تأثیر زیادى بر روند بــاردارى دارد.به طورى که تغذیه نامناســب در دوران بلوغ و حتى کودکى مىتواند رشــد و نمو را تحت تأثیر قرار دهد و با توقف رشــد قدى و یا رشد محوطه لگن در دختران موجب محدود شــدن فضاى لگن شــود. رژیم لاغرى طولانى مدت میتواند موجب آمنوره شده و در نهایت شانس بارورى را کاهش دهد. همچنیــن کمبــود مواد مغــذى در دوران قبل از باردارى مىتواندموجب کاهش ذخایر مواد مغذى شــده و بر روى عملکرد فرآیندهاى فیزیولوژیک و بیوشیمیایى موثر در بارورى تأثیر منفى برجاى گذارد. میزان ذخایر چربى بدن خانم قبل از باردارى به طور موثرى بر قابلیت بارورى تأثیر دارد. به طورى که افراد با ذخایر چربى کمتر از 17 %اغلب قاعدگى ندارند و آنهایى که چربى بدنشــان کمتر از 22 %اســت، با اختلال در تخمکگذارى مواجهاند. کاهش ذخایر چربى را ً معمولا در زنانى که تمرینات ورزشى بیش از حد و غیراصولى انجام داده و یا مىدهند و یا رژیمهاى لاغرى شــدیدو متعدد داشــتهاندمىتوان دید. همچنین افرادى که با اختلالات خوردن نظیر بولیمیا (بىاشــتهایى عصبى) مواجهانددر زمره کاهش ذخایر چربى قرار مىگیرند. علیرغم آن چهگفته شــد، خوشــبختانهتحقیقات نشــان داده است که
اصلاح رژیم غذایى مىتواند از اختلالات تخمکگذارى کاسته و بارورى را بهبود بخشد. از دیگراختلالات تغذیهاى کهموجبکاهش بارورى مىشود مىتوان بهکمبود ویتامینD درهردو جنس مونثو مذکراشاره کرد. درواقع جذبمناســبویتامین D وبهدنبال آن جذبکلســیم درمردان موجبتقویتفراینداسپرماتوژنز؛ افزایش تحرک مىشود. سطوح پایین مس وروى، نیزتأثیرمنفى برتکامل تخمک مىگذارد. از ســوى دیگر وجود اضافهوزن (وزن بیش از 120 درصد وزن ایدهآل) در زنان به دلیل تغییر در نســبت تستوســترون به اســتروژن و اختلال در تخمکگذارى، مىتواند موجب بروز مشــکلات بارورى شــود. در زنان چــاق، احتمال وقوع دیابت تشــخیص داده نشــده قبل از باردارى، اختلال تحمل گلوکز و دیابت باردارى موجب شیوع بیشتر ناهنجارىهاى مادرزادى جنین مىشــود؛ بنابراین کنترل وزن قبل از باردارى مىتواند از میزان خطر ابتلا به ناهنجارىهاى هنگام تولد بکاهد. رژیم غذایى سالم و غنى از آنتى اکسیدان و برنامه ورزشى مناسب براى آماده شدن زنان براى باردارى مطلوب کمک مىکند. در مردان نیز افزایش توده بدنى با کاهش سطح تستوسترون سرم و کاهش میزان بارورى همراه است. از ســموم محیطى نظیر دیوکســینها، بىفنیلاى پلى برومینه (PBBS، (استرهاى فتالات و سایر تولیدات صنعتى بهعنوان مواد تأثیرگذار بر بارورى ذکر شــده اســت. تعداد زیادى از این مولکولها از نظر ســاختمان مشــابه مولکول تستوسترون و مولکول استروژن هستند و هنگامى که در مسیرهاى بیوشیمیایى شرکت مىکنند، به نام تخریبکنندههاى درونریز خوانده مىشــوند. اجتناب از مصرف دخانیات نظیر توتون، و تنباکو و نوشــیدن الکل و اســتفاده از یک رژیم غذایى مطلوب حاوى روى؛ اسیدفولیک؛ و آنتى اکسیدانها، موجب افزایش سلامت اسپرم در مردان مىشود. با توجهبهعوامل خطرزا (جدول 2 (خانمها قبل از باردار شــدن براى حصول اطمینان از ســلامتو آمادگى کامل جســمانى و مشاوره، بایدبهمراکز بهداشتى درمانى و پزشک خانواده مراجعهنمایند. این مراقبتها باهدف شناسایى خانمهاى باردار مبتلا به ســوءتغذیه (کموزن، اضافهوزن یا چاق) و رفع مشــکل تغذیهاى و رساندن آنان بهمحدوده نمایهتوده بدنى طبیعى و آماده کردن آنها براى داشتن یک باردارى ایمن و بدون خطر صورت مىپذیرد.

مراقبتهاى تغذیه اى در شروع بارداری

لقاح شامل یک سرى از وقایع پیچیده غدد درونریز و متابولیسم بوده که در آن یک اسپرم سالم، تخمک سالم را در عرض 24 ســاعت پس از تخمکگذارى بارور مىکند. موفقیت فرآیندلقاح در گرو ســلامت اسپرمو تخمک و نیز شرایط تغذیهاى مناسبمىباشد. بههمین دلیل براىداشتن یک باردارىو زایمان ایمن بایدقبل از باردارىخانمها نکاتزیررا رعایتنمایند: 1. برنامه غذایى مناســب داشــته باشند (رعایت سه اصل تعادل، تناسب و تنوع، یعنى در روز به مقدار کافى، متناسب و به شکل متنوع از انواع مواد غذایى در گروههاى غذایى اصلى استفاده نمایند). قبل از باردار شــدن تا حد امکان وزن خود را به محدوده (1 (2. BMI طبیعى برســانند. در صورتى که BMI فرد کمتر از 5/18 یا بالاتر از 25 باشــد باید رژیم غذایى متناســب براى او در نظر گرفته شود و بهتر است تا رسیدن به وزن مطلوب، باردارى خود را به تأخیر اندازد (در صورت داشــتن BMI بالاتر یا پایینتر از محدوده طبیعى ضمن ارائه توصیههاى تغذیهاى در فصل ســوم کتاب، به مشاور تغذیه ارجاع داده شود). خانمهایى که در شروع باردارى چاق هســتند در معرض خطر افزایش فشــارخون حاملگى و پره اکلامپسى، دیابت باردارى، زایمان زودرس و زایمان از طریق سزارین بهعلت وزن بالاى جنین (وزن بالاى 4500 گرم) قرار مىگیرند. در ضمن خانمهاى چاق مشکلات بیشترى در شیردهى خواهند داشت. نوزادان مادران چاق بیشتر از نوزادان مادران طبیعى مبتلا به ماکروزومى، نمره آپگار پایین هنگام تولد و چاقى دوران کودکى خواهند شد. 3. بهتر است از باردارى قبل از 18 سالگى اجتناب گردد زیرا ً معمولا در این سنین ذخایر بدن زن جوان ناکافى است و در نتیجه در صورت باردارى، مادر علاوه بر مشکل تأمین سلامت خود با مسئله تأمین مواد مغذى براى رشد جنین مواجه مىشود و در نهایت امکان تولد نوزاد کم وزن بیشتر خواهد شد. 4. در صورت ابتلا به بیمارىهاى سیســتمیک مزمن مرتبط با تغذیه نظیر چاقى، دیابت و یا فشــارخون و یا بیمارىهاى گوارشى زمینهاى نیاز است مشاوره با پزشک خانواده و یا کارشناس تغذیه براى حصول اطمینان از چگونگى ادامه رژیم غذایى یا دارویى قبل از باردارى صورت پذیرد. در جدول زیر برخى بیمارىهاى مزمن مرتبط با تغذیه ذکر شده است.